İkinci Viyana Kuşatmasından Cumhuriyet’in ilanına uzanan süreç, bir devletin aşama aşama çözülüşünün ve ardından küllerinden yeniden doğuşunun hikâyesiydi. Bu dönüşüm, yalnızca cephelerde kaybedilen veya kazanılan toprakların tarihi değil; çöküşün karanlığından tam bağımsızlık iradesine uzanan çetin bir varoluş mücadelesiydi.
Osmanlı İmparatorluğu’nun gerileme ve toprak kaybetme süreci, askeri ve idari dengelerin bozulmasıyla hız kazanmıştı.
Bu süreci kısaca hatırlamak istersek,
• 1683 (II. Viyana Kuşatması Bozgunu): Merzifonlu Kara Mustafa Paşa komutasındaki Osmanlı ordusunun başarısızlığı, Avrupalı devletlerin Osmanlı’ya karşı Kutsal İttifak’ı kurmasına yol açtı.
• 1699 (Karlofça Antlaşması): Osmanlı, Batı’da ilk kez büyük ölçekli toprak kaybetti. Macaristan, Erdel ve Podolya; Avusturya, Venedik ve Lehistan arasında paylaşıldı.
• 1718 (Pasarofça Antlaşması): Temeşvar, Belgrat ve Kuzey Sırbistan Avusturya’ya bırakıldı. Osmanlı savunma pozisyonuna geçti.
• 1774 (Küçük Kaynarca Antlaşması): Kırım özerk oldu (1783’te Rusya tarafından ilhak edildi). Rusya, Karadeniz’de hakimiyet kurdu ve Osmanlı Ortodokslarının koruyuculuğunu üstlendi.
• 1829 (Edirne Antlaşması): Yunanistan bağımsızlığını kazandı; Sırbistan özerklik elde etti.
• 1878 (93 Harbi ve Berlin Antlaşması): Osmanlı, Avrupa’daki topraklarının büyük kısmını kaybetti. Sırbistan, Karadağ ve Romanya bağımsız oldu. Bulgaristan Prensliği kuruldu. Kars, Ardahan ve Batum Rusya’ya; Kıbrıs’ın yönetimi İngiltere’ye bırakıldı.
• 1881-1882: Fransa Tunus’u, İngiltere ise Mısır’ı işgal etti.
• 1911-1912 (Trablusgarp Savaşı ve Uşı Antlaşması) : Osmanlı’nın Kuzey Afrika’daki son toprağı olan Trablusgarp ve Bingazi İtalya’ya bırakıldı; On İki Ada geçici olarak İtalya’ya devredildi.
Balkan Savaşları (1912–1913)
Balkan devletlerinin (Sırbistan, Karadağ, Yunanistan, Bulgaristan) Rusya desteğiyle Osmanlı’ya karşı birleşmesi ve Osmanlı ordusu içindeki siyasi çekişmeler, felakete zemin hazırladı.
• Ekim 1912 (I. Balkan Savaşı Başlangıcı): Karadağ’ın saldırısıyla başladı.
• Mayıs 1913 (Londra Antlaşması): Osmanlı; Midye-Enez hattının batısındaki tüm Rumeli topraklarını (Makedonya, Batı Trakya, Selanik, Edirne) ve Ege Adaları’nı kaybetti. Arnavutluk bağımsızlığını ilan etti.
• Haziran-Ağustos 1913 (II. Balkan Savaşı ve Bükreş/İstanbul Antlaşmaları): Balkan devletlerinin kendi arasındaki paylaşım savaşından yararlanan Enver Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu, Edirne ve Kırklareli’yi (Doğu Trakya) geri aldı. Ancak Makedonya ve Batı Trakya kalıcı olarak kaybedildi.
Cihan Harbi ve Paylaşım
I. Dünya Savaşı, imparatorluğun sonunu hazırlayan devasa bir çatışma alanı oldu.
1914’te Osmanlı devleti mali ve askerî açıdan tükenmiş durumdaydı. İngiltere ve Fransa’nın Osmanlı’yı yalnızlaştırma ve paylaşma politikaları karşısında, İttihat ve Terakki yönetimi (Enver Paşa, Talat Paşa, Cemal Paşa) Almanya ile yakınlaştı.
• Nedenler: Siyasi yalnızlıktan kurtulmak, kaybolan toprakları (özellikle Mısır ve Kafkasya) geri almak, İttifak Devletleri'nin savaşı kazanacağına duyulan inanç ve kapitülasyonları kaldırma arzusu.
• Olay: Alman zırhlıları Goben (Yavuz) ve Breslau’nun (Midilli) Osmanlı’ya sığınması ve Rus limanlarını (Sivastopol, Odessa) bombalamasıyla Osmanlı resmi olarak savaşa girdi (Kasım 1914).
Savaş Dönemi Arap İsyanları
İngiltere’nin Mısır Yüksek Komiseri Henry McMahon ile Mekke Emiri Şerif Hüseyin arasındaki gizli meşrepleşmeler (McMahon Antlaşması) ve Sykes-Picot gibi gizli paylaşım planları doğrultusunda isyanlar patlak verdi:
• Haziran 1916 (Hicaz İsyanı): Şerif Hüseyin, İngiliz desteği (T.E. Lawrence) ile Mekke ve Cidde’de Osmanlı birliklerine karşı isyan başlattı.
• 1917–1918 (Suriye, Filistin ve Ürdün İsyanları): Şerif Hüseyin’in oğulları Faysal ve Abdullah yönetimindeki Arap birlikleri, İngiliz ordusuyla birlikte Akabe, Şam ve Halep hatlarında Osmanlı’ya karşı savaştı.
• Fahreddin Paşa ve Medine Müdafaası (1916-1919): Fahreddin Paşa, Kutsal Emanetleri İstanbul’a tahliye ederek Medine’yi teslim etmemek için Mondros sonrası Ocak 1919’a kadar direndi.
İç İsyanlar ve Millî Mücadele’ye Karşı Direniş
Kurtuluş Savaşı döneminde İstanbul Hükümeti, İngiliz desteği ve yerel unsurlar tarafından TBMM’ye karşı çok sayıda iç isyan çıkarıldı:
• İstanbul Hükümeti Destekli İsyanlar: Anzavur İsyanı (1919-1920, Manyas-Gönen), Kuvay-ı İnzibatiye / Halifelik Ordusu (1920, İzmit-Adapazarı).
• Anadolu’daki İsyanlar: Yozgat (Çapanoğlu) İsyanı, Delibaş Mehmet (Konya) İsyanı, Bolu-Düzce-Hendek-Adapazarı İsyanları, Milli Aşireti (Urfa) İsyanı, Cemil Çeto İsyanı.
19 Mayıs’tan Cumhuriyet’e: Doğuşun Aşamaları
Dağılan bir imparatorluğun enkazı üzerinde yeni bir devletin temelleri adım adım atıldı.
Mustafa Kemal Paşa'nın Bandırma Vapuru ile 19 Mayıs 1919’da Samsun’a ayak basmasıyla Millî Mücadele fiilen başladı.
22 Haziran 1919’da "Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir. Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır." İfadelerini içeren Amasya Genelgesi yayınlandı.
23 Temmuz- 7 Ağustos 1919 tarihleri arasında yapılan Erzurum Kongresinde "Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz." ifadesi karara alındı.
4-11 Eylül 1919 tarihleri arasında yapılan Sivas Kongresinde, Tüm cemiyetler Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adı altında birleştirildi. Mandacılık kesin olarak reddedildi.
23 Nisan 1920 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi açıldı. Ankara'da kurulan meclis ile egemenlik doğrudan halka devredildi. Mustafa Kemal Meclis Başkanı seçildi.
20-24 Ekim 1922 tarihinde Mudanya Mütarekesi yapıldı. Doğu Trakya ve Boğazlar savaşsız kurtarıldı.
01 Kasım 1922 tarihinde saltanat kaldırıldı. Osmanlı İmparatorluğu hukuken ve fiilen sona erdi.
24 Temmuz 1923 tarihinde, Lozan Barış Antlaşması yapıldı. Yeni Türk Devleti'nin bağımsızlığı uluslararası alanda tescillendi.
Viyana önlerinde başlayan çekilme, yalnızca bir coğrafyanın daralması değil; asırlık bir devlet anlayışının, idari mekanizmanın ve toplumsal düzenin çöküşüydü. Balkan Savaşları ile öz yurttan sökülüp atılan milyonlarca insanın acısı, Cihan Harbi’nin çöllerde ve dağlarda kurban edilen nesilleriyle birleşti. İmparatorluk, bünyesindeki farklı unsurların isyanları ve dış güçlerin paylaşım iştahı arasında son nefesini verirken, Sevr Antlaşması ile Türk milletine yaşam hakkı dahi tanınmak istenmiyordu.
İşte 19 Mayıs 1919, bu zifiri karanlığın ortasında çakılan ilk kıvılcımdır. Mustafa Kemal Paşa’nın Samsun’a ayak basması, sadece bir askeri intikal değil; kadere razı gelmeyen bir milletin ayağa kalkış çığlığıydı. Amasya’da ihtilalin parolası yazılmış, Erzurum ve Sivas’ta irade çelikleşmişti.
Parola: “Manda kabul edilemez, vatan parçalanamaz.” idi.
29 Ekim 1923’e giden yol; iç isyanların hıyanetine, yokluğa, yoksulluğa ve yok edilme tehdidine karşı verilmiş bir direnişti. Cumhuriyet; saltanatın, kullaştıran anlayışın ve yabancı tahakkümünün enkazı üzerinde, "Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir!" ilkesiyle yükselmişti. O gün ilan edilen Rejim, yalnızca bir yönetim biçimi değişikliği değil; yok edilmek istenen bir ulusun kendi kaderini kendi elleriyle yazma zaferiydi.
Bu günlerde yüz üçüncü yılını kutladığımız CUMHURİYET, kutlu ve daim olsun.
Başta Gazi Mustafa Kemal Atatürk olmak üzere tüm kahramanlarımızı saygı, rahmet ve minnetle anıyorum.
Selam olsun onlara...
Kalın sağlıcakla.
