10 Kasım Atatürk’ü anma haftalarında çoğu zaman onun askeri dehasını, devlet adamlığını, inkılaplarını ve bağımsızlık mücadelemizi hatırlarız.
Oysa Atatürk'ü bütün yönleriyle anlamak için onu farklı alanlardaki görüşleriyle de tanımak gerekir.
Bundan sebep, bu yazımda onun sanat anlayışına, estetik duyarlılığına ve güzel sanatlara verdiği öneme dair bir değerlendirme yapmaya çalışacağım.
Şu bir gerçek ki, Atatürk, bir milletin yalnızca bağımsız olmasının yeterli olmadığını biliyor, milletin düşünen, üreten, sorgulayan ve dünyaya kendi kültürüyle seslenebilen bir toplum olması gerektiğine inanıyordu.
Bu nedenle sanat, onun çağdaş uygarlık hedefinin ayrılmaz bir parçasıydı.
Gerçekten tarihe göz attığımızda, gelişmiş uygarlıkların bilimde, düşüncede ve sanatta birlikte yükselmiş olduklarını görürüz. Uygarlıkları güzel sanatlardan ayrı düşünmek mümkün değildir. Mezopotamya, Mısır, Yunan, Roma, Bizans, Rönesans, İslam, Selçuklu, Osmanlı ve batı uygarlığını güzel sanatlardan ayrı düşünmek mümkün değildir.
Ona göre sanat, bir toplumun gelişmişlik düzeyinin en önemli göstergelerinden biridir.
"Sanatsız kalan bir milletin hayat damarlarından biri kopmuş demektir." sözleriyle bu düşünceyi bütün açıklığıyla ortaya koymaktadır
Bu söz, sadece sanatın önemini anlatan güzel bir ifade değil, aynı zamanda bir milletin geleceğine ilişkin güçlü bir uyarıdır da.
Çünkü sanat; insanın kendisini ifade etmesidir. Duygularını, düşüncelerini ve hayallerini görünür kılmasıdır. Bir toplumun geçmişini geleceğe taşıması, kendi kimliğini keşfetmesi ve evrensel değerlerle buluşmasıdır.
Resimde bir milletin hafızasını, heykelde tarihini, müzik eserinde duygularını, tiyatro oyununda insanın yaşam mücadelesini buluruz.
Sanat, insanı yalnızca güzellikle buluşturmaz; ona düşünmeyi, sorgulamayı ve farklı bakış açıları geliştirmeyi de öğretir.
Atatürk'ün sanatın önemine ilişkin düşünceleri tam da bu noktada anlam kazanır.
Güzel sanatlar denildiğinde aklımıza ilk olarak resim, heykel, müzik, tiyatro, edebiyat ve mimari gelir.
Cumhuriyet'in ilk yıllarından itibaren bu alanların gelişmesi için önemli adımlar atılmıştır.
Sanat eğitiminin kurumsallaşması desteklenmiş, müzik eğitimi yaygınlaştırılmış, konservatuvarların gelişmesinin önü açılmış, tiyatro ve opera alanında yeni kurumlar oluşturulmuştur.
Yetenekli gençlerin yurt dışında eğitim almaları desteklenmiş, ülkemize dönen sanatçıların bilgi ve birikimlerini yeni kuşaklara aktarmaları hedeflenmiştir.
Atatürk, sanatın yalnızca belirli bir kesimin ayrıcalığı olmaması gerektiğini düşünüyordu. Sanatın toplumun her kesimine ulaşmasını, insanların sanatla tanışmasını ve sanatsal üretimin günlük hayatın bir parçası hâline gelmesini istiyordu.
Bu yaklaşım, Cumhuriyet'in kültür ve sanat politikalarının temelini oluşturmuştur.
Cumhuriyet'in ilk yıllarında resim ve heykel sanatının gelişmesi için önemli çalışmalar yapılmıştır. Sanatçılar desteklenmiş, sergiler düzenlenmiş, sanat eğitimi veren kurumlar geliştirilmiştir.
Onun şu sözünü bilmeyen yoktur sanırım:
"Efendiler, hepiniz mebus olabilirsiniz, vekil olabilirsiniz; hatta reisicumhur bile olabilirsiniz, fakat sanatkâr olamazsınız. Bineanalyh bu gençlerin kıymetini bilelim"
Nitelikli sanat özgür ortamlarda yeşerir. İbni Sina’nın buyurduğu gibi, “bilim ve sanat takdir edilmediği yerden göç eder.”
Gerçek Sanatçı, toplumun göremediğini gören, hissedemediğini hissettiren, söylenemeyeni renklerle, çizgilerle, seslerle ve sözcüklerle anlatabilen insandır.
Bir ressamın tuvalindeki renkler, bazen binlerce sözcüğün anlatamadığını anlatır. Bir heykeltıraşın taşa verdiği biçim, bir dönemin ruhunu geleceğe taşır.
Atatürk, sanatçının bu özel ve dönüştürücü gücünü kavramış bir liderdi.
Müzik alanındaki düşünceleri de onun sanat anlayışının önemli bir parçasıdır.
O, Türk müziğinin köklü geçmişine sahip çıkarken evrensel müzik kültürüyle buluşmasının da önemini vurgulamıştır.
Çok sesli müziğin gelişmesini desteklemiş, müzik eğitiminin yaygınlaşmasına öncülük etmiş, genç yeteneklerin yetişmesi için imkânlar oluşturulmasını sağlamıştır.
Onun hayalindeki Türkiye, kendi kültürel değerlerini koruyan ama dünyadaki sanatsal gelişmeleri de takip eden bir ülkeydi. Pergel Meteforu yani.
Tiyatroya, operaya, edebiyata ve mimariye duyduğu ilgi de aynı düşüncenin yansımalarıydı.
Çünkü Atatürk'e göre çağdaşlaşmak, yalnızca bilim ve teknoloji alanında ilerlemek değildi. İnsan ruhunu besleyen, düşünceyi geliştiren ve toplumsal duyarlılığı artıran sanat alanlarında da gelişmekti.
Sanat ve millî kültür ilişkisine bakışına gelince…
O, Türk milletinin tarihini, kültürünü, geleneklerini ve değerlerini sanat yoluyla yaşatmasını istiyordu.
Ancak bu, geçmişe kapanmak anlamına gelmiyordu. Kendi kültürel köklerinden güç alarak evrensel uygarlığa katılmak anlamına geliyordu.
Atatürk'ün hedeflediği sanatçı; kendi toplumunun değerlerini bilen, dünyayı tanıyan, özgür düşünen ve özgün eserler ortaya koyabilen sanatçıydı.
Bugün bir Türk ressamının eserinin dünyanın farklı ülkelerinde sergilenmesi, bir bestecimizin eserinin uluslararası sahnelerde seslendirilmesi, bir mimarımızın tasarımının evrensel ölçekte değer görmesi hepimizi gurulandırmaz mı?
Sanat, sınırları aşan ortak bir insanlık dilidir. Bir eseri anlamak için aynı dili konuşmak zorunda değiliz. Bir müziğin bizi etkileyebilmesi, bir resmin karşısında düşüncelere dalabilmemiz ya da bir tiyatro eserinde kendimizden bir parça bulabilmemiz için aynı kültürden gelmemiz gerekmez.
İşte sanatın evrensel gücü budur.
Atatürk, Türk milletinin bu evrensel dilde kendi sesiyle var olmasını istemiştir.
Onu anmak, yalnızca sözlerini tekrar etmek değildir. Onun düşüncelerini anlamak ve hayata geçirmektir.
Bir çocuğun resim yapmasına fırsat vermek, bir gencin müzikle buluşmasını sağlamak, tiyatroya gitmek, edebiyatla ilgilenmek, sanat eserlerini korumak ve yeni sanatçıların yetişmesine katkıda bulunmak…
Gerçek sanatla buluşan insan, yalnızca estetik bir deneyim yaşamaz; dünyaya daha geniş bir pencereden bakmayı öğrenirken, kendini zararlı alış-kanlıklardan koruma imkânı da bulur.
Sanata değer veren toplumlar, farklı düşüncelere saygı duymayı, özgünlüğü ve yaratıcılığı geliştirmeyi de öğrenirler.
Bugün gençlerimize bırakabileceğimiz en değerli miraslardan biri, düşünen, sorgulayan ve üreten bireyler olmaları için onlara gerçek sanatın kapılarını açmaktır.
Bir tabloya baktığımızda yalnızca renkleri değil, bir sanatçının dünyasını görmeliyiz.
Bir heykelin karşısında durduğumuzda yalnızca biçimi değil, onun taşıdığı anlamı hissetmeliyiz.
Bir müzik eserini dinlediğimizde yalnızca notaları değil, insan ruhunun derinliklerini duymalıyız.
Hasılı kelam.
Atatürk, bize yalnızca bağımsız bir ülke bırakmadı.
Aynı zamanda düşünen, araştıran, eleştiren, üreten ve çağdaş uygarlık düzeyinin fevki-ne (üzerine) çıkmayı hedefle-yen bir toplum olma sorumluluğu da bıraktı.
